top

 

Start Tradycje i zwyczaje
Wyrazy gwarowe z Szynwałdu PDF Drukuj Email

Gwara jaką możemy usłyszeć w Szynwałdzie należy do gwary pogórzańskiej, w której mieszają się wpływy krakowskie i góralskie, a nawet niemieckie z okresu zaboru austriackiego. Różni się ona od języka literackiego licznymi cechami fonetycznymi i leksykalnymi. Różnice w wymowie można zauważyć nawet pomiędzy Szynwałdem Górnym i Dolnym.

Niestety, obecnie wraz z odchodzeniem starszych mieszkańców, zanika również umiejętność mówienia gwarą i rozumienia wielu słów powszechnie kiedyś znanych. Te, które udało się nam zanotować znajdują się poniżej w słowniku, jest ich już ponad 1000 i ciągle przybywa nowych.

 

    b_250_187_16777215_0___images_stories_wody-dulcza-dplywy_szynwald-dulcza-doplyw2-3233a.jpg  b_250_187_16777215_0___images_stories_2010-powodz_watok2010.13a.jpg

                            paryja                                                        wylywa


Cechy charakterystyczne naszej gwary:

  • Mazurzenie, czyli wymowa spółgłosek dziąsłowych sz, ż, cz, dż jako przedniojęzykowo-zębowych s, z, c, dz.
  • Mówi się c zamiast cz (łocy - oczy), s zamiast sz (mos - masz), o zamiast a (mom - mam), e zamiast a (dej - daj), y zamiast e (syr - ser), e na końcu słowa zamiast ę (widze - widzę), y oraz i zamiast ej (naszy - naszej, swoi - swojej).
  • Przed o i u dawany jest przydech ł (łoko - oko)
  • K wymawiane jest jak ch (chtóry - który)
  • Do starszych osób i rodziców zwracano się Wy. Kawaler który się ożenił przechodził do żonatych mężczyzn ze zwrotu Wy na Ty.

 

Zbiór wyrażeń gwarowych zasłyszanych w Szynwałdzie

 

a juści - no właśnie

ameryki - wczesne ziemniaki

ancykrys - ktoś niedobry

angiołka - rodzaj śliwy (już prawie niespotykana, większa od węgierki)

aprykanka - perliczka

babka (bobka) - minikowadełko do klepania kosy

baciar - kawaler

baciarka - kawalerka  Płosed na baciarke.

bachor - niedobre dziecko

badurok - bazgroła

bajbuch - brzuch, balon

bajbus - małe dziecko

bajuro - bagno, błoto, bajoro  Utopiuł sie w bajurze.

bajzel - bałagan

balyjo (balia) - miska, wanna

bałamut - oszust, krętacz

bałor (bamber) - bogaty gospodarz

bałykać - mówić bardzo szybko i bez sensu

baniok - wielki garnek

banować - rozrabiać

baranica - owca lub czapka z kożuchem

baruła (bruła) - zaschnięta gruda ziemi

bąbol - miejsce na rzece gdzie jest bardzo głęboko

bebech - pierzyna  Idź pod bebech gnić.

bebechy - brzuch lub tobołek z bielizną

bebloń - skarżypyta

beceć - płakać lub o zwierzętach wydających dźwięki  Krowa tyz becy.

bedzie łocni - będzie lepiej

bedziewa - będziemy 

bedzie ziaziu - będzie bolało

bejać - załatwiać potrzebę fizjologiczną

bejdok - gamoń 

bejtać - prosić, żebrać (iść na bejty - iść po prośbie)

bez - przez

bezecny - bezwstydny

bezecyć - znieważać

bez nicego - bez problemu

bęcfoł - tuman, nieuk

bida - mały wózek

bil - topola lub białe łyko pod korą dębu

bile - oczy

bilyć - malować wapnem

bimbać - kpić, lekceważyć sobie

blysceć - błyszczeć, świecić

błocaty - ktoś patrzący się spode łba

błodzula - agresywna krowa

bobo (bobsko) - straszydło

bobówka - słoma z bobu

bociuł - żołądek lub tobołek

boisko (bojsko) - ubite miejsce w stodole, klepisko

bojcyć - plotkować

bokować - buntować się

bonda - długi płaszcz

bonto - w stodole platforma z żerdzi nad bojskiem

borcuk - borsuk

borek (błorek) - wiertło

boruta - wpadka, lapsus

bożenoście - ktoś wątły, wyglądający jak siedem nieszczęść

brambura (brandura) -  miejsce w piecu do przechowywania ciepłych potraw

brołza (prołza) - soda oczyszczona

brołzioki - rodzaj placków z sodą oczyszczoną

bróg - sterta siana

bryndza - twaróg zmieszany z mlekiem i cebulą

brysiek - młody pies

brzęcek - młody chłopiec

brzyćki - brzydki

brzyździć - słabo świecić

bucny - dobrej jakości

bucok - gruby kołek

bucyfoł - ktoś nadęty, pyszałek

bukiety - bokobrody

bulse - oczy (tak mówiono w Szynwałdzie Dolnym)

bulsoń - ktoś z dużymi oczami

burdać - demolować

bycol (bycok) - dobrze zbudowany

bykowiec - kij do poganiania byków

bzy - nic

cajg - rodzaj skóry na buty

cakownik - koń który nie chciał ciągnąć

carstwo - skomplikowane urządzenie

cebrzyk - drewniane naczynie (z klepek) np. do mycia naczyń

celta - plandeka lub nieprzemakalna derka na konia

cepiga - nóż

ceregiele - zbyteczne grzeczności, zawracanie głowy

chabazie - chwasty, zielsko

chajury - krzewy

chamrać sie - tarmosić się

chapnąć - złapać, chwycić, ugryźć

charceć - głośno kaszleć

chę? - co?

chlopa - słota

chlywek - chlew, pomieszczenie dla świń

chłojara - gałązki jodłowe

chołpa - dom, chałupa

chrabuździe - zielsko

chrobok - nazwa nadawana różnym owadom

chromy - bolący, chory, kulawy np. chromo ręka

chwiej - pijak

chyrchele (cherchele) - krtań, gardło

chytać - chwytać

ciak - złotówka (od złociak)

ciaki - pieniądze

ciapkać - brudzić

ciarach - śmieć lub byle kto

cichojcie - bądź cicho

cierlyca - przyrząd do obróbki lnu i konopi

ciołuś - młody byczek lub ktoś młody i głupi

ciory - śmieci

ciunąć - dać mało, nie tyle ile potrzeba

ciunok - twarz

ciupac - narzędzie do siekania buraków i brukwi

ciupać - rąbać lub ucinać

ciurcek - gwizdek z odpustu w formie glinianego ptaszka wypełnionego wodą

ciurma - więzienie

cosik - coś

cucu (ciuciu) - cukierek

cug - ciąg powietrza

cukrówka - ptak sierpówka

cuła - brudna szmata

cułka - onuca (odpowiednik skarpety)

cumelek (cycek) - smoczek dla niemowlęcia

cupryna - włosy, fryzura

cwortoki - rodzaj orki, 4 skiby do siebie

cybuch - tuman, nieuk, uparciuch

cycać - ssać

cycek - młody chłopiec

cydzorka - deska z dziurami do cedzenia ziemniaków

cyganek - scyzoryk do czyszczenia fajki

cyganić - kłamać

cygon - palenisko w piecu  Dołuz ta do cygana.

cymboł - dureń, idiota 

cymes - smakołyk, luksus

cyrok - czyrak 

cyrować - cerować, naprawiać ubranie 

czepacka - włosy na końcu krowiego ogona

cześnia - czereśnia

czyscaty - ktoś z dużymi oczami 

ćkać - łapczywie pić

ćmil - trzmiel

ćmok - zmrok

ćmokać - całować

ćmonda - ktoś nierozgarnięty

ćwiortka - 0,25 l wódki

dapa - kosz na zboże w żarnach

deduła - ktoś niezgrabny  Deduła gracato lazła i sie wywaluła.

derka - szary koc, do przykrywania się lub zakładany na konia

dęga - klepka od beczki

dęga (nęga) - chudy kot

dirgać - wyszywać

dojek - sutek krowy (mówiono o kimś: kozi dojek, żabi dojek)

dojocek - mały stołek na którym siadano przy dojeniu krowy

do krejsa - dużo

dolyberować - znaleźć coś i dopasować

dołozyć sie - użyć większej siły lub przyłożyć się

dołuplywy - dokuczliwy

doraficyć - doświadczyć czegoś niedobrego  Nie łaź tam bło doraficys.

dosiadać (pies dosiado) - o psie który głośno szczeka, ujada

dospetnik - ktoś niegrzeczny

dospetować - psocić

do upyrdu - robić coś pospiesznie  Kopilywa my siano do upyrdu bło sła chmura.

dozarty - dokuczliwy

dranka - sztacheta od płotu drewnianego

drob - ktoś wielki, brzydki

drobić - rozdrabniać

druślok - durszlak

drynda - kiepski wóz, pojazd

drypcić - dreptać

drzozg (dżozga) - drzazga

drzyć koty - kłócić się, robić sobie na złość

drzystek - młody chłopiec, dzieciak

dubac - majsterkowicz

ducki - długi

ducko słoma - słoma żytnia

duda boży - kiepski muzykant

dunder - kula karabinowa

dudrać sie - guzdrać się

durkac - alkoholik

durok - dureń lub gra w karty

dworcok - królik żyjący na podwórku

dyć - przecież

dychawicny - astmatyk

dyle - podłoga w stajni lub chlewiku z grubych desek

dylowina - grube deski na moście

dyndek - mały pies

dyrdymoły - głupoty

dysc - deszcz

dziabnąć sie - skaleczyć się, ukłuć się

dziadować - żyć ubogo, biednie

dziadować sie - robić coś bardzo wolno

dziamgać sie - guzdrać się

dziod - ktoś biedny

dzioł - szczyt górki, prawdopodobnie od podziału ściekającej wody lub podziału ziemi

dzirmać - szarpać  Bić sie nie bily ale troche podzirmaly.

dziska - pojemnik na ciasto chlebowe

dzitko - złe licho

dziwka - młoda dziewczyna (bez podtekstów)

dzwiokować - przeżuwać

dzwonki - ministranci

dzyndzel - coś wystającego

facyjot - boczna część dachu

faska - mała beczułka do przechowywania sypkich zbóż

fertyk - koniec np. pracy

fiksować - przeklinać

fikuśny - ładny

fiśtron - płyn do konserwacji uprzęży końskiej

flaska - butelka

fłolo - zaprawa, płynny beton

forykować - stawiać się, podskakiwać

franca - choroba weneryczna

fsiąknąć - przepaść bez wieści

furceć - łopotać

futer - pasza

gacie - kalesony

gady - drób i zwierzęta domowe

galantny - odświętny

garus - kompot ze śliwek

gęba - twarz

gira - noga

ględa - maruda

glysta - dżdżownica

głębol - miejsce na rzece gdzie jest bardzo głęboko

głorki - gorący

głowoc - kijanka żaby

gnić - spać

gnieciuch - ktoś bardzo powolny

gnoica - gnojówka

gnotki - ciężkie sanie do wożenia drzewa

gnoty - kości

godać - mówić

goły - oczy

gorcek - garnek

gordzil - gardło

gornusek (gornuś) - garnuszek, kubek

gosionka - gąsienica

gościec - zachcianka

górol - banknot 500 zł z motywem głowy górala, emitowany w czasie okupacji niemieckiej w Generalnym Gubernatorstwie

grabcok - grab (drzewo)

gracaty - ktoś z krzywymi nogami

granda - awantura, bójka

granik - rodzaj łańcucha

graślok - ktoś niezgrabny lub owad Koziułka warzywna

grochowina - słoma z grochu

grod - grad

groty - różne sprzęty w gospodarstwie domowym

gruchnąć - upaść

gruda - choroba pęcin u koni

grzywoc - dziki gołąb

gudzia (gudzior) - świnia

gulgot - indyk

gulgotać - niewyraźnie mówić

gulok - okrągły kamień

gumiok - kalosz, gumowiec

gwer - karabin

gzicha - uciekająca krowa lub kobieta wątpliwych obyczajów

gzić sie - uciekać

hadra - ścierka, szmata

hajcować - palić się wysokim płomieniem

hajno - nieopodal

haka - motyka z trzema zębami

hala tyz ta - wielkie rzeczy (odpowiedź komuś kto się czymś bardzo chwalił)

hań - daleko

haw - tutaj

hawo - tu

hola tyz ta - no i cóż się stało

hulać - tańczyć

indur - indyk

ino - tylko

ino juz - szybko

iść hajci - wyjść na zewnątrz, iść na spacer

iść pod góre - iść w dół (do podnóża góry) natomiast - iść na góre - znaczyło iść do góry

jagły - proso

jagoda - czereśnia

jajeśnica - jajecznica

jarzębiaty - ceglasty

jaz - aż

jeść na wstrząski - jeść łapczywie

jodołka - jodła

juda - podjudzająca kobieta

juł - iłł (na jule - na ilastej ziemi)

jupka - kurtka

juzyna - podwieczorek

kabot - marynarka, kurtka

kanfina - nafta

kajsik - gdzieś

kalydupa - kiepski tynkarz, murarz, zdun

kalyzdruje - rana się ropi

kamieniok - garnek gliniany

kamur - duży kamień

kapa - okap będący zakończeniem komina nad paleniskiem lub blachą, także rodzaj koca do przykrycia łóżka

kapciuch - worek z pęcherza świni na tytoń

kapka - kropla

kapłota (kapota) - wierzchnie okrycie lub byle co zarzucone na plecy

kapnąć - dać mało

kapować - rozumieć

kapuściorz - deszcz kapuśniak

karmelyk - długi cienki cukierek

karpiaty - o gołębiu w cętki jak łuski

kastlik - mała szafka przy łóżku

katana - cienka kurtka, bluzka

kejsi (keńsi) - gdzieś

kendy - którędy

kędraty - ktoś z kręconymi włosami

kicka - element strzechy

kidać - kapać z czegoś

kiela - ile

kiela na łosi - która godzina

kielanoście - kilkanaście

kiele - zęby

kiernoz - knur, wieprzek

kierocisko - plac gdzie stał kierat

kijonka - przyrząd do prania

kiklać - wiązać

kimpel - nos

kipnąć - zdechnąć lub umrzeć  Kura kipła.

kirtać sie - śmiać się

kirtek - śmiejący się chłopiec

kiska - kaszanka

klamoty - rzeczy

klapacka - deska do oklepywania gnoju na wozie

klapka - packa na muchy

kląkiel - urządzenie marnej jakości lub w bardzo złym stanie technicznym

kłaki - włosy

kłapac - dolna szczęka

kłapać - szczekać

kłęcok - licha, niewygodna poduszka

kłoń klapie - koń biegnie kłusem

knychać - mieszać

kobiela (kobielo, kobiołka) - pojemnik z łyka z obąkiem do przenoszenia zboża lub siana

kociuba - pogrzebacz

kocur - kaczor

kolnąć co - zrobić coś

kolok - cierń lub oset

kolybać - kołysać

kolybka - kołyska

kolycha - drewniana łopatka do mieszania powideł

kolyj - koleina

kołoc - kołacz

konda - mężczyzna zdradzający żonę

konewka - drewniane wiadro z uchem z boku

konic - koniczyna

konopka - Zawilec gajowy (wiosenny kwiat)

konus - ktoś małego wzrostu

kopcik - jastrząb

kopoc (kopok) - zagięte pod kątem widły do zwalania gnoju z wozu

kopoce - młodzi chłopcy przychodzący nocą pod wesele

koraga - ktoś niezgrabny  Koraga wlazła i wszystko rozwaluła.

korcipka - Czeremcha zwyczajna 

korcok - gniazdo trzmieli 

korcug - ktoś niskiego wzrostu

kormon - za koszulą

korob (chorop) - ktoś nieznośny, nielubiany

korpać - naprawiać, łatać

korpiele - brukiew

korzeniówka - samogon

kosiara - koszyk

kościorz - mieszkaniec miasta lub worek z juty

kość - pestka  Zar jagody z kościami.

kotarba - stara, gruba kobieta

kotasić sie - układać po swojemu

kotka - kłódka lub wtyczka do gniazda siłowego

kotne kluski - kluski z tartych, surowych ziemniaków, gotowane na mleku

kozać - pozwolić lub nakazać

krachla - oranżada

krakowioki - pelargonie

kramarzyć (kramować, knarować) - guzdrać się długo do nocy

krasy - łaciaty

krązać - cienko szatkować nożem kapustę

kremiesła - jakieś rzeczy

krosić - kastrować

królorze - chłopcy od 13 do 17 lat

krysceć - o kurze przywołującej kurczęta lub kobiecie zalecającej się do kogoś  Kura kryscy. Krysca koło niego.

krząpeć - kręgosłup

krzątać się - spieszyć się

krzeceć - skrzeczeć

krzok - drzewo

krztoń - krtań

krzypać - kaszleć

księżyc sie ćmi - zaćmienie księżyca

ksztyki - krtań

kucharka - ręcznie wyszywana makatka wisząca w kuchni, z różnymi napisami np. ''Pan Bóg kocha takie dziatki co słuchają ojca matki.''

kućka - mieszanka np. jedzenie gdzie wszystkie składniki są wymieszane

kukiołka - kaczan kukurydzy lub słodka bułka 

kulawik - kulawy (jeżeli ktoś pracował w Tarnowskiej Spółdzielni Inwalidów to mówiono - robi u kulawików)

kulka - długi patyk z zakończeniem w kształcie harpunu, służący do przyciągania gałęzi drzew owocowych

kuly temu - w związku z tym

kułok - zepsuty ząb

kumora - pomieszczenie w domu do przechowywania różnych rzeczy, spiżarnia

kurdupel - młody chłopiec lub osoba dorosła niskiego wzrostu

kurzawa - zamieć śnieżna

kurzeja - ktoś mały, karłowaty

kurzoc - samolot zostawiający smugę na niebie

kurzok - palacz tytoniu

kusa - twarz

kuska - drewniany lub metalowy pojemnik na osełkę do kosy

kusio - kłos

kuzdy - każdy

kwaśnica - szczaw

labidzić (labidować) - narzekać

laksera - biegunka

lapitura - alkohol, wódka

lapnąć na ziemię - upaść

lebioda - Komosa biała (pospolity chwast) lub ktoś chudy, wątły

lecieć w trapa - szybko biec

legeńć - lekkoduch lub oszust

lejba - ktoś niedyskretny lub luźne ubranie

lekuś - lekkoduch

lelyjo - lilia

lepienie - gliniany tynk na ścianie drewnianego domu

letki - lekki

loga - kij, laska

lompić - łazić gdzieś po nocach, upijać się

loska - element maselnicy

lo tego - dlatego

lubocha - rodzaj śliwy

luchnąć - uderzyć lub oblać

luchto - kanał dymny w piecu

luj - pijak

lupa - wałęsający się po wsi pies

lunąć - szybko sprzedać

lusok - cebrzyk na serwatkę

lycho - ktoś niespodziewany  Kie lycho tam idzie.

lycyć - leczyć lub liczyć 

lygnąć se - położyć się 

lymanić - naprawiać byle jak

lysówka (lisówka) - grzyb kurka 

lytanijo - litania lub długa lista 

lyznąć sie - poślizgnąć się

łachy - ubrania, ciuchy

ława - długa ławka w kuchni pod oknem lub kładka nad rzeką

łazęga - włóczykij

łątorz - ołtarz 

łeboń - ktoś mający dużą głowę lub ktoś ogolony do zera

łobąk - uchwyt koszyka, wiadra, kobieli

łobcązki - obcęgi

łobejrzyć - oglądnąć

łobleziony - wypłowiały

łobora - podwórko

łobrącka - obręcz

łobudny - ktoś fałszywy, nieszczery

łobydziony - z dokładką, gdzie została przekroczona norma, jest więcej niż potrzeba  Kupiułem łobydziony metr zbożo.

łobzirać sie - oglądać się za siebie

łochtać - łaskotać

łochynąć - szybko i niedokładnie się umyć

łocwi - łatwiej

łodbić sie - oddalić się, ucieknąć od czegoś, przestać przychodzić  ''Zośka sie maseckom kosmetycnom wysmarowa. - Cy i to pomogło? - Nie wiem, ale muchy wyzdychały, a kłot sie od chołpy łodbiuł.''

łodmieniec - niegrzeczne dziecko

łodrzwia - ościeżnica

łodrzymany - zaspany

łodrzystany - ochlapany

łodzioć sie - przykryć się kocem lub ubrać się

łofucany - nadąsany

łofuceć - odburknąć

łojscołek, łosrołek - dokuczliwe, niegrzeczne dziecko lub małe dziecko sikające jeszcze w ubranie

łojskiero - w zeszłym roku

łojski rok - zeszły rok

łokidany - ubrudzony

łokipiały - ubrudzony np. łokipiały gorcek lub łokipiałe łocy

łokrojka - część materiału pozostała po obcięciu czegoś na porządany wymiar

łoktuska - przykrycie siennika

łomasta - tłuszcz do polewania ziemniaków

łomułek - słodki ser zapiekany

łomurcane dziecko - spłakane, ubrudzone dziecko

łonski - poprzedni

łopołka - duży pojemnik z łyka na siano, słomę

łopować - wybierać na sicie zanieczyszczenia z ziarna

łorznoć - oszukać

łosio bania - gniazdo os

łosmolony - okopcony, brudny

łospa - śruta

łostrężyna - jeżyna

łosywy - część ubrania, kołnierz lub klapy  Złapoł go za łosywy.

łośnik - metalowe ostrze z drewnianymi rączkami

łośródka - kromka chleba bez skórek

łozwać sie - odezwać się

łujsko sie - błyska się

łujzka - łyżka

łypie - grupa młodych wyrostków

machorka - tytoń

maciek - zwierzęcy żołądek (np. salceson w maćku)

maciura - maciora

maćka - breja np. jedzenie gdzie wszystkie składniki są wymieszane 

maćkówka - odmiana jabłoni, bardzo plenna ale mało smaczna

maić - mieszać

majerzyć - coś przygotowywać

makówka - głowa

mamleja (mamlej) - ktoś nierozgarnięty, gamoniowaty

mamuna - szmaciana lalka

manele - ubrania, szmaty lub różne przedmioty

mantel - płaszcz

marcepon - smakołyk, luksus

masztyga - klej do gumy

maśnicka - drewniany pojemnik do wyrobu masła

mazok - mała szczoteczka do nakładania pasty na buty lub nos

mamlać - żuć, ssać  Mamlej cukierka a nie gryź.

mądrogłowiec - ktoś przemądrzały

mechaty - przyjemny w dotyku, miły

memlok - ktoś nierozgarnięty

mendel - kopka zboża z 15 snopków

mentol - medal

mentolyk - medalik

mesyć chołpe - ubijać szpary między belkami mchem lub słomą

męcybuła - ktoś powolny

mędrek (mędrol) - ktoś przemądrzały

mękol (mękoła) - ktoś nieporadny, nieudolny

mękolić - dręczyć lub robić coś powoli i nieudolnie

micyje (mecyje) - coś mocno chwalone a nic nie warte

międlyca - przyrząd do obróbki lnu i konopi

migusiem - szybko, biegiem

mirzwa - drobna słoma

miśkować - kastrować

mlyc - Miniszek lekarski (mlecz)

młodziok - młody gołąb  Jak dziecko buło chłore, ugotowaly my zupe z młodzioka.

mordzeń - modrzew 

mosiek - kopka zboża z 6,8 lub 10 snopków (tak mówiono w Szynwałdzie Górnym) 

mrocka - mrówka

mujnek - młynek do zboża i w kuchni do pieprzu

mujnica - szopa w której stały żarna przy kieracie

mujno - młyn

mulorz - murarz

mułka - mąka

murcek - mruk

muskle - muskuły  Muskle mos jak wróbel pięty.

mutra (muterka) - nakrętka

muzyka - kapela lub potańcówka w domu

myjok - ściereczka do mycia naczyń

myrdek - młody postrzeleniec

mysiaty - szary

mzyć - patrzeć pożądliwie

nachapać - zarobić, dorobić się, nagrabić

nadusić - mocno nacisnąć

na dworcu (na dworzu) - na zewnątrz

na górze - na strychu

najduch - nieślubne dziecko

najurzony - agresywny

na polu - na zewnątrz

na przyboś - ubrać coś na gołe ciało  Ubroł se buty na przyboś.

na skuśke - na ukos

nasorkany - pijany

na szagę - na skróty

naści (nezci) - masz

na udry - na przekór

na uscyrk - na przekór

ne (nę) - masz

niebożycka - nieboszczka

niechwieje - grube zarośla

niecka - drewniany pojemnik zrobiony z kłody drewna służący do wyrabiania ciasta na chleb i inne wypieki

nie dziwota - nic dziwnego

niedźwiodek (niedźwiadek) - Turkuć podjadek

niemiluch - ktoś niemile widziany

niemok - ktoś małomówny, niemądry

nienazarty - chytry, zachłanny

nierychlywy - powolny, nie spieszący się

nierychło - zbyt późno

nieszot - ktoś kto wszytko niszczy, niczego nie szanuje

nieusuchlywy - nieposłuszny, niegrzeczny

niuch - węch

niuchać - szukać, węszyć

niurać - grzebać, szukać

nolepa - część pieca kuchennego obok blach kuchennych  Połóz gorcek na blase lub na nolepie.

norąckło - naręcze 

norzać - tarzać się w błocie

nosoki - drewniane ramię z uchwytami do noszenia wiader z wodą

notereus - notariusz

nygus - leń, obibok

obijać gruche - leniuchować

oblok - kawałek grubszego drewna opałowego, średnicy 5-10 cm

ocikiel - odcedzony ser, twaróg

odchachrać sie - wyzdrowieć, wyjść na prostą

odporka - płytko zaorane ściernisko

oficerki - męskie buty z wysokimi cholewami

oscypisko - styl do grabi

oskrobiny - łupy ziemniaczane

owsionka - słoma z owsa

ozóg - drążek drewniany do rozgrzebania żaru w piecu chlebowym

ozuć - ubrać buty

ozuznać - zedrzeć naskórek

paciara - karma dla świń lub dawniej popularna potrawa z razowej mąki, wody i skwarek

pacyna - kawałek wysuszonej, zbrylonej ziemi z resztką trawy

palamenter - postrzeleniec

pamuly sie - pogoda się psuje

pamuła - rodzaj potrawy, paciara z dodatkiem czarnych śliw

papej - jedz (zwrot do dziecka)

parceć - lekko się gotować

partac - rzemieślnik o wątpliwej jakości usług

paruchy - okrągłe kluchy gotowane na parze

paryja - zagłębienie terenu z wysokimi, stromymi brzegami

paryjówka - samogon

parzelok - kij

paskudnik - tasiemiec

paskudny - chytry, zachłanny

pastyrka - element łańcucha do krowy

paści - kiepskie urządzenia lub deseczki do ściskania sadła

paturok - mazgaj

patyk - tysiąc złotych (dwa patyki - dwa tysiące)

pencok - kasza pęczak

piechociorz - karłowaty gatunek grochu

piejok - krtań, gardło

piekny - ładny

pierdykło - uderzyło, złamało się

pilch - sknera

piółka - piłka do cięcia i do gry

pipceć - trąbić

pirwiostka - krowa, świnia, a także kobieta mająca pierwszy raz potomstwo

pitolić - opowiadać głupoty lub słabo grać na instrumencie

piusiać - spać

pled - ozdobny koc zakończony frędzlami, noszony przez starsze kobiety

płaneta - chmura burzowa

płanetnik - wiatr od chmury

płogrzybac - pogrzebacz

płortki - spodnie

pniocek - zepsuty ząb

pniok - pień

pocąć - zacząć coś  Pocnij chlyb.

pociosek - drewniana motyczka do wygarniania żaru z pieca chlebowego

pociurki - modlitwa lub coś małego  Zimnioki jak pociurki.

pocirz - pacierz

pockej - poczekaj

podnosić rokosa - buntować się

podołek - miejsce na kolanach

podpłomyk - rodzaj płaskiego chleba, który szybko piekło się w nagrzanym już piecu chlebowym, tuż przed włożeniem do niego właściwego chleba

podzelować - podbić  Podzelowoł mu łoko.

pofyrtaniec - ktoś nierozgarnięty, niespełna rozumu

pogródka - nasyp z gliny usypany wokół domu

pokiełbasić - zepsuć coś, namieszać

pokrzywka - Jasnota różowa (pospolity chwast)

pol - opał, drewno do pieca

poła - głowa lub pałka

połniować - odpoczywać w południe

pomietło - miotełka z gałązek jodłowych lub ze słomy, na długim stylu do wymiatania popiołu z pieca chlebowego lub zaniedbana kobieta

pomstować - nadawać na coś lub kogoś

pomyje - woda po myciu naczyń

pomyjorz - cebrzyk do mycia naczyń

popadyjok - ktoś postrzelony

poplata - gruby sznur  Jak wezne poplaty to uźrys.

porkać - lekko bulgotać

porny - ostry w smaku

porwać - ukraść

posfisko - pastwisko

poskróbek (wyskrobek) - bułka zrobiona z ciasta po wyskrobaniu dzieży

posoka - krew

postument - miejsce przy wyjściu z kościoła parafialnego w Szynwałdzie, od niego odchodziły na boki schody

posywać - naprawiać strzechę

potrow (otraw) - drugi pokos trawy

powała - sufit, strop

póć haf - chodź tutaj

północkowo - pasterka

praski - deski do wyciskania sera (w Szynwałdzie Górnym mówiono - prasy do syra)

prawidła - drewniane specjane formy wkładane do butów aby zapobiec ich deformacji

prawować sie - mieć sprawę w sądzie

prepiteta - przyrządy, urządzenia

pręcie - gałązki brzozy na miotłę

prędzy - szybciej

proch - pył na drodze  Prochy sie kurzuły.

prowda - element maselnicy

prozek - listewka na której były zamocowane zęby do grabi

próg - poprzeczny rowek odprowadzający wodę na drodze

pryknąć - cicho trzasnąć (coś prykło)

prymnica - kobieta dobrze ubrana, wyniosła  Buła prymnica na muzyce, chciołem z niom zachulać ale mnie łofuca.

prymny - dumny

przeca - przecież

przegon - płytkie miejsce w rzece do przeganiania bydła

przełozek - schodek do przechodzenia przez płot

przepiórka - ścianka działowa w budynku

przetak - sito

przewodnio - rowek odprowadzający wodę na zasiewie

przewziąś - zdobyć przewagę

przódy - wcześniej, przedtem

przycka - niewielki kawałek pola orany w poprzek

przyćmiony - nieprzytomny

przykopa (krzykopa) - rów z wodą

przykozać - nakazać zachować tajemnicę

przykrzyć się - nudzić się

przylyny - to co kury sobie same znajdą do jedzenia chodząc po polu

przyryktować - przygotować, przyrządzić

przysadzić - zostawić młode zwierzę do dalszego chowu

przyświata - zachęta, pochwała

przyświocać - prawić komplementy, chwalić

przytycyć - zrobić o kimś uwagę, obmówić kogoś

psiakryda - odpowiednik psiakrew

psiora - licha trawa

psiura - pchła

pśtykać - kichać lub pstrykać

pucfoł (pucwoł) - ktoś mały, krępy

pucienica - biały płaszcz męski, bez kołnierza ze stójką

pudziewa - pujdziemy

pujwać - pływać

pulytrok (półlytrok) - garnuszek półlitrowy

putynka - drewniane wiadro do pojenia koni

puzdro - futerał

pyltać - coś trudnego próbować załatwić

pyrtek - małe dziecko

pytel - sito w młynie

pytlosek - biała bułka

rachować - liczyć

radula - krowa emocjonalnie związana z potomstwem

radyjo - radio

raficyć - grzebać w żarze w piecu

rajdać sie - gramolić się

rajtok - sito o dużych oczkach

raki - małe dzieci

raku sobacy - inaczej psi synu

rapa (rapcia) - ręka, łapa

rapcie - kurze łapki

rapciok - ścierka do rąk

razok - chleb razowy

rechtać - rechotać

reczek (reczka) - ryjówka (gryzoń którego kot nie zje)

rembac - pień do rąbania drwa

repicha - ropucha

rewerenda - sutanna

rewerendorz - ksiądz

rogaty - ktoś duży, postawny, zajmujący dużo miejsca

rogol (rerog) - drewniana konstrukcja na której układało się siano w kopkę

rogolyk - mieszadełko zrobione z czubka jodełki z krótkimi bocznymi gałązkami, mątewka

rozburdać - zniszczyć

rozdudrać - coś niepotrzebnie zdemontować

rozjankurony - agresywny, podniecony

rozkrzekotany - zajmujący dużo miejsca  Siadła se rozkrzekotano jak kwoka, dwa miejsca zajoła.

rozmiatać - rozrzucać gnój

rozporka - gorąca śliwka wyciągnięta z suszarni jeszcze przed wysuszeniem

ryceć - płakać

rychło - wcześnie

rychło wcas - dopiero teraz

ryktować (rychtować) - przygotowywać, szykować

rynecek (rynecka) - mały rondelek  Weź mu ta ucyń na rynecek.

rynkolka - mała żeliwna patelnia 

rypac - miłośnik kobiet 

rypia - zdrowa, silna  Baba jak rypia.

rypieć - głośno krzyczeć 

rzegotać - tłuc się, brzęczeć

rzezok - nóż w sieczkarni

rzętolyć - słabo grać na instrumencie

rzonnie - dużo

rzotki - ktoś słaby fizycznie  Łon za rzotki nicego nie podniesie.

sado - maść krowy (kolor kawy z mlekiem)

sagan - żeliwne naczynie na wodę

sarga - mżawka, słaby deszcz

sarmaga - ktoś chodzący pokracznie

sasyna - Tatarak zwyczajny

sągówa - duża siekiera

sąsiek - część stodoły

sceblok - kijek, drążek

schajcyć - spalić

scypa - odłupany kawałek drewna

scypek - szczepione drzewo owocowe

scypica - Skorek pospolity

scyrbok - Ostrożeń łąkowy (roślina wilgotnych łąk)

sekwestrant - komornik, poborca podatkowy

sekwestyje - drobne kłopoty

serdok - serdak, bezrękawnik

sędzielyna - szron

siajba - koło pasowe

siajbka - podkładka pod śrubę

siankier - urządzenie które nie chce działać

sic - kosić

sieknąć - uderzyć mocno i zdecydowanie

siekoc - narzędzie do siekania buraków i brukwi

siermięga - niedojda, ktoś niepozbierany lub utrapienie

siordzić sie - złościć się

siorpać - wydawać odgłosy przy piciu lub jedzeniu z łyżki

siulc - galaretka z nóżek

siuter - żwir

skalony - ubrudzony

skibka - kromka chleba

sklamrzeć (śklamrzeć) - narzekać, biadolić

skłapnąć - szybko zjeść

skocyć do piejoka - skoczyć do gardła

skopek - wiaderko z jednym uchem na mleko

skowka - czkawka

skozocyć sie - zajść w ciążę przed ślubem

skórowka - kawałek kory

skrabacha - miotła brzozowa już mocno zużyta

skubel - skobel

smocol - ktoś bystry, sprytny, odważny

smodroń - urwis

smurceć - mówić niewyraźnie lub pociągać nosem

smycka - licha trawa

smyśny - udany, ładny

sodzko - gniazdo kury

soja - sójka

sorek - jelonek, samiec sarny

sorkać - łapczywie jeść lub pić

sowiaste mlyko - lekko skwaszone mleko

sparciołek - zepsute jajko, zbuk

spąga - drewniana łata

spocąć - odpocząć, usiąść  Spocnij se ta.

sporzy - szybciej

spozirać - spoglądać

sprzykszać sie - marudzić

spyrka - słonina

srocura - sroka

srog - drewniana konstrukcja na której układało się siano w kopkę

stajanie (stajonko) - duży kawałek pola

stanieć - odpuścić, spuścić z tonu

statułka - figurka

straśniok - ktoś brzydki, straszny

strącić - schować

stręzoga - mgła na horyzoncie w której widać burzowe chmury

stropienie - zmartwienie

strosko (strasydło) - strach na wróble

studzielyna - galaretka z nóżek

stulać - zmyślać, fantazjować

styrta - wielka kopa słomy lub snopków zboża

sucho żuła - ścięgno

sucyć sie - źle się prowadzić

surga - liche ubranie

surnąć - gdzieś iść lub pojechać  Surnij no do sklepu.

surnąło dyscem - zaczęło mocno padać

swarzyć - krzyczeć na kogoś lub kłócić się   Jak późno przyde do chołpy, to baba mnie bedzie swarzyć. Sąsiady sie poswarzyli.

swok - mąż ciotki

syc - sknera

sypcuch - skąpiec

syta - beczka na miód

szkuciarnia - grupa podrostków

szkut - podrostek

szolówka - drewniana elewacja

szubielyjo - wichura

szuby - ubrania

szwajsować - spawać

ściałceć - o psie który piskliwie szczeka

ścirnia - ściernisko

ścirwnica - duża mucha

ściuk - niedopałek papierosa lub okrawek

ściuwiara - ktoś bezczelny, wścibski  Ściuwiara wlazła bez kolyjki.

śkaradny - brzydki

ślama - ktoś powolny

ślubanek - drewniana ława ze skrzynią

ślufać - pociągać nosem

ślufki - paseczki materiału przytrzymujące pas przy spodniach

ślypiaty (ślypioc) - ktoś z dużymi oczami

ślypie - oczy (tak mówiono w Szynwałdzie Górnym)

ślypok - bąk

śmiertona - śmierć lub blada, chuda kobieta

śmyr - smar do wozów

śpik - wydzielina z nosa

śpilor - narzędzie do przebijania grubej skóry np. podczas szycia

śrubstak - imadło

śtuder - dobry majster

śturać - szturchać lub naprawiać coś, robić coś

świacyć - być świadkiem

świarc - pasta do butów

świargotać - szybko mówić

świdrowaty - ktoś mający zeza lub krzywy przedmiot

świniok - czyrak

śwircek - świerk

śwircki - łzy

taborek - stołek, zydel

tabot - smar do wozów

tajwa - odwilż

tatarcuch - Szczaw tępolistny (pospolity chwast)

tatarka - gryka

telepać - trząść

tercyjorz - ktoś fałszywie pobożny i lubiący plotki

tobołki - dzieci z tornistrami

toki - taczki

tondrać - mówić bez ustanku

torba - wtyczka do gniazda siłowego

torkać - lekko uderzać

torki - małe kulki

torniok - kolczasty krzew

tragac - taczki bez skrzyni z platformą

tragorz - belka podtrzymująca powałę

troki - sznurki przy kalesonach

tromba - twarz, gęba

troncać - niepokoić, zaczepiać

trupok - ospałe zwierzę, koń

trybulka - szczypiorek

trzoska - odłupany kawałek drewna

tucok - tłuczek do ziemniaków lub ktoś głupi

tululać - toczyć

turceć - mówić bez potrzeby, bez ustanku

twordź - coś bardzo twardego

tycniorz - groch tyczny, jasiek

tyfus - ktoś wredny

tyndać - truchtać

ucynić - udzielić  Ucyń ta jedzenio na miske.

ucynić skwarnoty - rzucić gusła lub zrobić przykrość

ugorek - łączka 

ujek - wujek

ujrzyć (uźryć) - zobaczyć 

ujska - łyżka

ujsy - łysy

ukręcić jojecek - zrobić jajecznicę 

ulątać - z trudem coś nazbierać, wyszukać

ulotać - znaleźć sobie  Ulota se chłopa.

umrzyk - nieboszczyk

unorzany - ubrudzony błotem

urynoł - nocnik

uscyknąć - uszczypać 

uścigany - bardzo zmęczony

utelentany - zniszczony, zmięty, pobrudzony

uwalyć - mocno uderzyć

uwrocie - miejsce do nawracania przy orce

wartko - szybko

warzycha - drewniana łyżka

wagac - akacja (Robinia biała)

waserwoga - poziomica

wazonek - doniczka

wąsoc - ktoś z wąsami

wązga - poła płaszcza

w dyrtka (w dyrdy) - szybko

werblyk - element łańcucha do krowy

węzówka - trujący grzyb

wichracyjo - burza z wiatrem

wiciacha - witka, rózga

wiecerzo - kolacja

wietrznica - wir powietrzny

winiorka - butelka po winie

wirze - drzwi do stodoły

wiuchać - rozgrzewać żelazko na węgiel drzewny machając nim na boki

wloć - pobić kogoś lub nalać wody

wnetki - niedługo, wkrótce

wonitować - wymiotować

wóka - włóczykij

wprać - wbić

wreć - wrzeć

wręga - ktoś wredny, dokuczliwy lub klepka od beczki

wronica - wrona

wrota - brama wjazdowa

wrótka - bramka w płocie

wsiura - wesz

wsorz - grzebień lub tylna część spodni

wspok - rozporek

wściekleniec - ktoś bardzo nerwowy, porywczy

w te i nazad - tam i z powrotem

wtok - rozporek w spodniach

wtrynić - pobić kogoś lub zjeść coś łapczywie

wtulyć - wsadzić coś lub pobić kogoś

wybeblać - zdradzić sekret

wybóź - coś od kogoś wyłudzić

wycesało - przemoczył deszcz

wychodek - wc

wycyniać - wybierać grabiami słomę z omłuconego zboża

wydoleć - wystarczyć

wydra - wystrojona, złośliwa kobieta

wyjętka - pas trawy między koleinami na drodze

wykopycić noge - zwichnąć nogę

wylazły wela - o koszuli która wyszła ze ze spodni

wylywa - powódź

wyłabudzić - wyłudzić

wynawracać - upominać

wyporek - ktoś mały lub złośliwy

wyprać - pobić kogoś lub zrobić pranie

wyrceć - warczeć

wyrko - łóżko

wyskrobek - najmłodsze dziecko

wyślamować kichy - upominać

wywalyć - wywrócić lub wyrzucić

wywianować - obdarować kogoś

wzuć - ubrać buty

zabocyć - zapomnieć

zabulyć - zapłacić karę lub za coś drogo zapłacić

zachełznąć - założyć koniowi wędzidło

zacopiony - zamglony

zadrzymany - zaspany, ospały

zafasować - dostać na wyposażenie w pracy  Gumioki w robocie zafasowoł.

zakacapiony - zachmurzony

zalotany - zagoniony, mający dużo zajęć

zamomić - otumanić, zrobić mętlik w głowie

zamróz - szron na wewnętrznych ścianch budynku

zapaćkany - zabrudzony

zapiecek - mała wnęka, półka pod sufitem między piecem kuchennym a ścianą, gdzie często przebywała babcia lub dziadek którzy nie mieli już sił do pracy, tam też jedli i spali

zaprosić w kumy - prosić na chrzestnych

zapuścić sie - zaniedbać sie

zarcie - jedzenie, pasza dla zwierząt

zarnówka - drążek do obracania kamienia w żarnach ręcznych

zaro - zaraz

zastępować - przeszkadzać

zatrzyć świniom - przygotować paszę dla świń

zawdy (zawrzdy) - zawsze

zaźryć - zaglądnąć, odwiedzić

ząb - kukurydza

zdziorda - ostry kawałek słomy

zechlać - zjeść lub zepsuć

zelzyć - ulżyć lub popuścić

zendra - odrobina, opiłek

zernąć - uderzyć

zezryć - zjeść

zezuć - zdjąć buty

zeźmić - zmiąć

zgielajzować - wypaść z toru, wpaść w poślizg, zmienić dezyzję

zgłorutać - zgrzytać

zgrobki - słoma zgrabiona ze ścierniska

zgryzota - zmartwienie

ziajać - ziewać

ziandar - żandarm, policjant

ziebrzyć - szamotać się

ziopać - dyszeć

ziuziu - zimno

zmarnowany - zmęczony

zmaścić - coś zbudować

zmocony - przemoknięty

z niedobocka - z zaskoczenia

zniklołki - uszkodzone ziarna

znogło - coś się poprawiło

zociurka - zacierka, rodzaj klusek

zodziole - za górą, zacisze

zogówek - poduszka

zoki - ministranci

zole - zelówki

zołzy - choroba dziąseł u koni

zonadrze - pod pachą

zopartek - zepsute jajko lub ktoś uparty

zopaska - fartuch

zopór - kołek do zamykania chlewika

zostawa - drewniana przegroda w piwnicy lub stajni

zowory - podnoszona część dachu stodoły pokrytego słomą, nad drzwiami boiska. Zowory podnoszono aby wjechać ze snopkami na boisko.

zubrowiny - słoma niedocięta przez sieczkarnię

zuje - o sieczkarni która źle działa, wszystko się kręci ale słoma stoi w miejscu

zuzelyny - popiół

zwalyć - zepchnąć, zrzucić

zwirz - silne zwierzę

zwydrzyźniać - zdeformować lub sparodiować kogoś

zwyrto sie - obraca się

zwysceć - gapić się

zygać - drażnić, zaczepiać

zyrny (zyrok) - mający dobry apetyt

zyrtka - żerdź

zziajać sie - zdyszeć się

żeloska - łapka na szczury

żobul - wole ptaka

żoleźniok (żeleźniok) - garnek żeliwny wstawiany w otwór blach pieca

żułowica - żółta glina

żydek - słabo świecąca lampa naftowa

żydek - kopka zboża z 6,8 lub 10 snopków (tak mówiono w Szynwałdzie Dolnym) 

ździebło - źdźbło

źmiocanka (źmiocorka, zimniocanka) - zupa z ziemniaków

źmiocysko - pole po ziemniakach

źmiok (zimiok) - ziemniak

źrały - dojrzały

źrubek - źrebak lub młody, silny chłopiec

źwajceć (wajceć) - mówić niewyraźnie, bełkotać

 

Wyrażenia spisali: Piotr Zięba, Stanisław Podraza i Anna Mądel na podstawie własnej wiedzy i relacji mieszkańców Szynwałdu: Piotra Kołodzieja i Stanisława Chrostka

 

Stare fotografie

x-pd-szynwald-mieszkancy0032a.jpg

Jesień w Szynwałdzie

jesien-2017_IMG1298.jpg

Wydarzenia

  

  

  

  




bottom

© Anna Mądel   2009-2017   Strona wykorzystuje pliki cookies